-Người chết gan nặng 1500g. Người sống 2300g do chứa nhiều máu.

-Kích thước 28 x 18 x 8 cm: như quả dưa hấu cắt chếch.

-Gan là tạng to nhất trong cơ thể nằm phía dưới cơ hoành, đối chiếu lên thành bụng gan thuộc các vùng: hạ sườn phải, thượng vị và hạ sườn trái. Liên quan nhiều với thành ngực.

-Vừa là tuyến ngoại tiết (tiết ra mật) vừa nội tiết tham gia điều hòa đường huyết, chống nhiễm độc.

-Gan màu đỏ nâu, trơn bóng. Mật độ chắc nhưng đễ bị nghiền nát và vỡ trong chấn thương và khi vỡ chảy rất nhiều máu.

Về cấu tạo: gan gồm hai thùy chính: thùy trái và thùy phải, được ngăn cách nhau bởi dây chằng liềm. 2 mặt: + mặt hoành lồi lên áp sát cơ hoành (liên quan phổi, màng phổi, tim, màng tim do đó 1 áp xe gan khi vỡ có thể lan lên phổi) 

                                                     + mặt tạng tiếp xúc với các tạng(các ấn sâu tạo thành rãnh chữ H). Gan chỉ có một bờ là bờ dưới.

(1)Mặt  hoành: có vùng trần là vùng gan không có phúc mạc che phủ và thùy đuôi.

(2)Mặt tạng:

Có ấn các tạng; các rãnh và khe tạo thành chữ H – Rãnh phải:        Phía trước là hố túi mật.        Phía sau là rãnh TM chủ dưới – Rãnh dọc trái:        Phía trước: khe dây chằng tròn.        Phía sau là khe dây chằng tĩnh mạch. – Rãnh ngang là cửa gan Chia gan thành 4 thùy: Thùy phải, thùy trái, thùy vuông, thùy đuôi.

 Các phương tiện cố định gan và các dây chằng :

TM chủ dưới DC liềm DC tròn gan: di tích TM rốn DC vành gồm hai lá  – Lá trên  – Lá dưới DC tam giác phải và trái Mạc nối nhỏ.

Gan được cấu tạo bởi ba thành phần chính sau:

– Bao gan

– Nhu mô gan

 – Mạch máu và đường mật trong gan

I.Bao gan Gồm hai lớp:Lớp thanh mạc

                                     Lớp bao xơ gan: nằm trong lớp thanh mạc.

 Che phủ nhu mô gan, đến cửa gan bao lấy thành phần của cuống glisson gọi là bao glisson cho đến các khoang gian tiểu thùy.

II.Nhu mô gan  

Phân thùy gan: Theo hình thể ngoài và phân thùy gan theo đường mạch mật.

(1)Phân thùy gan theo hình thể ngoài: Chia gan làm 4 thùy: Thùy phải và thùy trái đều thấy ở cả mặt hoành và mặt tạng. Thùy vuông chỉ thấy ở mặt tạng và thùy đuôi thì thấy ở mặt tạng và 1 phần ở phần sau mặt hoành.

(2)Theo đường mạch mật: (theo GS.Tôn Thất Tùng)

Khe giữa gan (khe chính): chứa tĩnh mạch gan giữa chia gan thành nửa trái và phải.

Khe liên phân thùy phải (khe bên phải): Chúa tĩnh mạch gan P chia gan P thành 2 phân thùy: Phân thùy sau và phân thùy trước.

Khe liên phân thùy trái (Khe bên trái): chứa tĩnh mạch gan trái chia gan T: phân thùy giữa và phân thùy bên.

Khe phụ giữa thùy phải: ngang qua giữa gan P và chia Phân thùy trước thành: hạ phân thùy V, VIII. Phân thùy sau: VI, VII.

Khe phụ giữa thùy trái: chia phân thùy bên thành hạ phân thùy II và III.

ð    Gan được chia làm 8 hạ phân thùy: QUY TẮC NẤM ĐẤM
  Nắm bàn tay T lại thành nắm đấm: ngón cái vào trong và ở phía sau là hạ phân thùy I (HPT I), các đốt ngón tay là HPT, ngăn cách giữa các ngón là tĩnh mạch gan, ngăn cách giữa 2 tầng là nhánh Phải- Trái của Tĩnh mạch cửa.
- Tầng trên: Quy tắc số 2 cứ nhớ 2 x 2 = 4(a là anh nên nằm trên), 4 x 2 = 8, cộng lại chia đôi (2+4+8)/2 =7
- Tầng dưới: Liên tiếp là 3 - 4 - 5 – 6

 -Tại mỗi tiểu thùy gan, máu từ các nhánh động mạch gan và từ các nhánh tĩnh mạch cửa cùng đổ vào các sinusoid, rồi được đưa tới tĩnh mạch trung tâm. (Sau đó máu từ tĩnh mạch trung tâm lại được chuyển đến tĩnh mạch gan và cuối cùng đổ vào tĩnh mạch chủ dưới).

-Nhánh TM cửa+Nhánh của ĐM gan+Ống mật tạo thành bộ ba ở khoang cửa. Và máu chảy qua các xoang để đổ vào TM trung tâm

Trong các sinusoid có các tế bào Kuffer – một loại tế bào miễn dịch giúp loại bỏ vi khuẩn, hồng cầu già …

 -Các tế bào gan sản xuất mật rồi đổ mật vào các ống mật nhỏ, các ống mật nhỏ đổ ra các ống mật lớn hơn, cuối cùng mật được đổ vào ống gan chung.  Ống gan chung vận chuyển mật vào túi mật để dự trữ, khi cơ thể cần tiêu hóa lipid, mật sẽ được tiết xuống tá tràng qua ống mật chủ. (Bài viết về đường dẫn mật).

Mạch máu của gan

   -Gan nhận máu từ hai nguồn: động mạch gan chung và tĩnh mạch cửa. 

   -Động mạch thân tạng tách làm ba ngành:

                (1) động mạch lách

                (2) động mạch vị trái

                (3) động mạch gan chung. 

Động mạch gan chung lại tách ra một số nhánh nhỏ: động mạch vị phải, động mạch vị tá tràng lần lượt cấp máu cho dạ dày, tá tràng.  Qua chỗ tách thành động mạch vị tá tràng, động mạch gan chung đổi tên thành động mạch gan riêng, cấp máu giàu oxy cho gan.

Tĩnh mạch cửa do tĩnh mạch lách(1) và tĩnh mạch mạc treo tràng trên(2) hợp thành rồi đổ vào gan. Ngoài ra tĩnh mạch cửa cũng nhận máu từ tĩnh mạch túi mật (3) và tĩnh mạch mạc treo tràng dưới (4). Do đó nó nhận máu giàu dinh dưỡng từ lách, túi mật và hệ tiêu hóa (ruột non) để chuyển lên gan.  

Các vòng nối tĩnh mạch (hệ cửa-chủ):

Tĩnh mạch cửa thông nối với hệ thống tĩnh mạch chủ qua các vòng nối sau:

(A) Vòng nối thực quản: Do TM vị trái (hệ cửa) nối với TM thực quản (hệ chủ) là nhánh của TM đơn.

(B) Vòng nối trực tràng: do TM trực tràng trên (hệ cửa) là nhánh của TM mạc treo tràng dưới nối với nhánh trực tràng giữa và dưới (hệ chủ) là nhánh của TM chậu trong.

(C)Vòng nối quan rốn: TM cạnh rốn (hệ cửa) nối với TM thượng vị trên, dưới và TM ngực trong  (hệ chủ).

(D)Vòng nối qua phúc mạc: nối các TM ruột với TM chủ dưới.

    Khi 1 nguyên nhân nào đó làm áp lực TM cửa tăng lên thì các vòng nối này có thể bị giãn và vỡ. (hay đề cập đến vòng nối thực quản và trực tràng).

Tĩnh mạch gan: Đưa máu từ gan về hệ TM chủ: bắt nguồn ở các TM gian tiểu thùy gan. Có 3 TM lớn dẫn máu ở các thùy gan:        TM gan phải        TM gan giữa        TM gan trái.    Ngoài ra còn các TM nhỏ từ thùy đuôi vào TM chủ dưới.

    Như vậy gan có 2 hệ tĩnh mạch riêng biệt đó là: Hệ TM cửa và Hệ tĩnh mạch gan. Và hệ TM cửa được cấu tạo 2 đầu là hệ thống mao mạch: hệ mao mạch ở ruột và hệ mao mạch ở gan nên TM cửa còn được gọi là TM gánh (như đòn gánh).

  Các tĩnh mạch gan nhận máu từ tĩnh mạch cửa và động mạch gan, cuối cùng được đổ về tĩnh mạch chủ dưới để về tim.

Bạch mạch: đi theo 3 dây chằng chính của gan (Dây chằng vành, dây chằng liềm, và mạc nối nhỏ).

Thần kinh: Tách ra từ 2 nguồn:

        Dây thần kinh lang thang trái qua mạc nối nhỏ vào cửa gan.

        Từ đám rối tạng vào cửa gan theo dọc động mạch gan riêng và tĩnh mạch cửa.

   -Thuốc điều trị khi vào cơ thể, được hấp thu tại ruột rồi theo đường tĩnh mạch cửa lên gan.  Tại gan thuốc được chuyển hóa trước khi đến toàn bộ cơ thể.

 ---Bài viết còn nhiều thiếu sót mong bạn đọc góp ý thêm---

---Bác sĩ: Lê Canh Tài. Hotline: 0966.591.398---